İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi

Kabulü

Bildiri, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 10 Aralık 1948 tarih ve 217 A (III) sayılı kararıyla ilan edildi.

Oylamaya katılan 48 BM üyesi devletin temsilcilerinin tümü olumlu oy verdi; Türkiye de olumlu oy verenler arasındadır. Bildiriye karşı oy veren çıkmadı, ancak sekiz üye devlet çekimser kaldı: Sovyetler Birliği, Beyaz Rusya, Ukrayna, Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya, Güney Afrika Birliği ve Suudi Arabistan.

Çekimser kalan devletlerin gerekçeleri

Çekimserlik tek bir nedene dayanmaz; devletler farklı gerekçeler açıkladı:

• Sovyetler Birliği ve onu izleyen beş ülke: bildirinin "soyut" birtakım özgürlüklere yer verdiğini, kişinin devlet karşısındaki ödevlerini yeterince belirtmediğini, bu nedenle metni gerçekçi bulmadıklarını belirtti.
• Güney Afrika Birliği: sosyal ve ekonomik hakların bu metinde yer almaması gerektiği görüşündeydi.
• Suudi Arabistan: bildiride benimsenen bazı ilkeler ile İslam ve Şeriat kuralları arasında bağdaşmazlık gördüğü için çekimser kaldı.

Hukuksal niteliği

Bildiri, Genel Kurul'da oylama sonucunda kabul edilmiş bir karardır. Teknik hukuk anlamında tavsiye niteliğindedir; dolayısıyla doğrudan bağlayıcı bir etkisi yoktur.

Buna karşılık metne hukuksal bağlayıcılık kazandırılmak istendiği de görülür: bildiride belirtilen ilkelerin, Uluslararası Adalet Divanı Statüsü'ne göre "hukukun, uygar uluslarca tanınmış genel ilkeleri"nden ya da teamül hukukundan sayılması gerektiği yönünde görüşler vardır.

Hukuksal niteliği ne olursa olsun, bildiri insan haklarının tanınması ve korunması bakımından öncü bir metindir: Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Amerikan İnsan Hakları Sözleşmesi gibi uluslararası metinlerin giriş bölümleri ile bazı ulusal anayasalar bu bildiriye atıf yapar.

Yaygın bir yanılgı

Bildiri sıkça onaylanmış bir uluslararası sözleşme sanılır. Bir Genel Kurul kararı olduğu için "imzalanması" ya da "onaylanması" söz konusu değildir. Bu yanılgı üst düzey yargı kararlarına bile girmiştir; Yargıtay İçtihatları Birleştirme Büyük Kurulu'nun 22 Şubat 1997 tarihli bir kararında bildirinin "Türkiye ve Birleşmiş Milletler'in tüm üyelerinin imzalayıp onayladığı" bir metin olduğu ileri sürülmüştür.

Türkiye'deki metni

Bildirinin Resmî Gazete'de yayımlanması, 6 Nisan 1949 tarih ve 9119 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla kararlaştırıldı; aynı kararda metnin okullarda ve diğer eğitim kurumlarında okutulup yorumlanması ve hakkında radyo ile gazetelerde yayın yapılması da yer alır. Resmî Türkçe çeviri 27 Mayıs 1949 tarih ve 7217 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı.

Bir Genel Kurul kararının Resmî Gazete'de yayımlanması olağan bir uygulama değildir; kanun, tüzük, yönetmelik gibi metinlerden farklı olduğu için bu bir istisna oluşturur.

Resmî çevirinin niteliği eleştirilmiştir: bazı hükümlerin dikkatsizlikle atlandığı, bazılarının çevirisinde anlamı etkilemeyecek ölçüde yanlışlıklar yapıldığı belirtilir. Örneğin başlangıç bölümündeki bir fıkra Resmî Gazete'de yayımlanan Türkçe metinde yer almaz.

Birinci madde

Türkiye Büyük Millet Meclisi İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu yayınındaki Türkçe metinde birinci madde şöyledir:

Bütün insanlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler, birbirlerine karşı kardeşlik anlayışıyla davranmalıdırlar.