Harf Devrimi

Kanun

Değişikliğin hukuki dayanağı 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbikı Hakkında Kanun'dur. Kanunun künyesinde yayım bilgisi şöyle geçer: Resmî gazete ile neşir ve ilânı: 3/11/1928 – Sayı: 1030.

Birinci madde, değişikliği tek cümlede tanımlar:

Şimdiye kadar türkçe yazmak için kullanılan arap harfleri yerine Latin esasından alınan ve merbut cetvelde şekilleri gösterilen harfler (türk harfleri) unvan ve hukuku ile kabul edilmiştir.

Harflerin şekilleri, kanunun kendi metninde değil, ona ekli (merbut) cetvelde gösterilmiştir.

Geçiş takvimi

Kanunun ayırt edici yanı, değişikliği bir günde bitmiş saymaması; her alan için ayrı bir tarih vermesidir:

• Aralık 1928 başı: Türkçe levha, tabela, ilan, reklam ve sinema yazıları ile gazete, risale ve mecmuaların Türk harfleriyle basılması ve yazılması zorunlu olur (dördüncü madde).
• Ocak 1929 başı: Devlet dairelerinde Türk harflerinin devlet işlemlerine uygulanması için son tarih (üçüncü madde). Aynı tarihten itibaren Türkçe basılacak kitapların Türk harfleriyle basılması zorunludur (beşinci madde).
• Haziran 1929 başı: Halkın eski Arap harfleriyle yazdığı dilekçelerin kabul edilebileceği son tarih (dördüncü madde). Tapu kayıtları, senetler, nüfus ve evlenme cüzdanları ile askerî künye ve terhis belgeleri bu tarihten sonra Türk harfleriyle yazılır (üçüncü madde).
• Haziran 1930 başı: Eski harflerin stenografi yerine kullanılabileceği ve eski harflerle basılmış defter, cetvel, kayıt ve sicil gibi matbuaların kullanılabileceği son tarih (altıncı madde).

Dokuzuncu madde, okullarda Türkçe yapılan öğretimde Türk harflerinin kullanılacağını hükme bağlar. Yedinci madde ise para, hisse senedi, bono, tahvil ve pul gibi değerli evrakın değiştirilmedikleri sürece geçerli kalmasını sağlar — yani kanun, elde bulunan mali belgeleri bir gecede geçersiz kılmaz.

Gerekçe tartışması

Değişikliğin gerekçesi olarak, Arap yazısının Türkçenin ses yapısına yeterince uymadığı ve okuryazarlığın önünde engel oluşturduğu ileri sürülür. Akademik yazında bu, Türklerin tarih boyunca farklı yazı sistemleri kullandığı, İslam'ın benimsenmesinden sonra Arap yazısına geçildiği ve bu yazının Türkçenin sesletimi bakımından yetersiz kaldığı çerçevesinde ele alınır.

Yeni yazının halka hızla öğretilmesi için Millet Mektepleri kuruldu; bu kurumlar harf değişikliğinin yaygınlaştırılmasının başlıca aracı oldu.

Kapsam notu

Bu madde ansiklopedik bir özettir. Değişikliğin toplumsal ve kültürel sonuçları, dönemin tutanakları ve basını üzerinden belge düzeyinde tartışılmayı gerektirir; burada yalnızca kanunun kendi metniyle doğrulanabilen çerçeve verilmiştir.